Хувьцаагаар тоглохын нууц

Хувьцаа гэдэг нь компанийн хeрeнгийн тодорхой хэсэг. Та хувьцаа худалдан авснаар тухайн компанийн хувь нийлvvлэгч болж, vйл ажиллагаагаа тeлeвлeхeд оролцож саналаа хэлэх эрхтэй болж байгаа юм. Та нэг ширхэг хувьцаатай байлаа ч энэ эрхийг эдэлнэ. Мeн ашгаас нь ногдол ашиг авах эрхтэй.

Хувьцаа худалдан авснаар ямар давуу талтай вэ ?
Хувьцааг худалдан авснаар танд дараах боломжууд нээгдэнэ.
1. Компанийнхаа vйл ажиллагааг анхаарч, ямар хvнээр удирдуулахыг шийдэхэд оролцох боломжтой.
2. Та тухайн компанийнхаа жил бvрийн ашгаас ногдол ашиг авна.
3. Хувьцааг нь худалдан авсан компани тань ашигтай ажиллаж, vйл ажиллагаа нь eргeжихийн хэрээр хувьцааны vнэ нь eсдeг. Эндээс та бага vнээр авсан хувьцаагаа eндeр vнээр зарж ашиг олох зэрэг боломж бий.

Эдгээр боломжуудыг яаж эдлэх вэ ?
Хувьцаат компаниуд жил бvрийн эхний 4 сард багтаан хувь нийлvvлэгчдийн ээлжит хурлаа зарлан хуралдуулах ёстой. Энэ хурлаараа eнгeрсeн жилийнхээ тайланг хэлэлцэж, цаашид хийх ажлын тeлeвлeгeeгee хэлэлцvvлэн баталдаг. Мeн ашигтай ажилласан бол ногдол ашиг тараах эсэхээ шийдэж, компанийн удирдлагыг ч сонгодог. Хувьцаа эзэмшигч бvр энэ хуралд оролцож, асуудлыг шийдвэрлэхэд санал eгeх эрхтэй. Иймд та хуралдаа заавал оролцож, саналаа eгeх нь хэрэгтэй.

Компанийн цэвэр ашгаас та ногдол ашиг авах эрхтэй бeгeeд хувь нийлvvлэгчдийн хурлаар нэг хувьцаанд хэдий хэмжээний ногдол ашиг тараахыг шийддэг.

Та хувь нийлvvлэгчдийн хуралдаа сууж, компанийнхаа цаашдын тeлeвлeгeeг хэлэлцэн удирдлагыг зeв сонгож ажиллуулсанаар компанийн орлого нэмэгдэн, нэр хvнд нь eснe. Энэ хэрээр хувьцааны ханш eсдeг бeгeeд та зeв сонголт хийснийхээ дvнд хувьцааны vнийн зeрvvнээс ашиг олж болно. Энэ бол таны бас нэгэн боломж юм.

Үнэхээр ашигтай ажиллаж чадах компанийн хувьцааг худалдан авч хeрeнгe оруулан хожим нь хувьцааны ханшийн eсeлтeeс ашиг олж баяжсан тvvх дэлхийд олон бий. Та бидний хамгийн сайн мэдэх интернэт хайлтын Google компанийн хувьцаа анх 0000 цент байсан бол eнeeдeр 0000 ам.долларт хvрээд байна. Тэгэхээр бид ирээдvйг хэр сайн харж чадна, тeдий хэр хэмжээний ашиг олох боломжтой юм.

Та компанийн дийлэнх хувьцааг эзэмшдэг бол компанийг заавал удирдах шаардлагагvй. Чадварлаг удирдлагыг сонгон ажиллуулж, eeрийн хeрeнгee eсгeх нь нээлттэй юм. Ингэснээр та амарч аялж байсан ч мeнгe тань eссeeр байдаг.

Хувь нийлvvлэгчдийн хурлаа хийхгvй бол яах вэ ?

Хэрэв эхний 4 сарын хугацаанд компанийн удирдах зeвлeлeeс хувь нийлvvлэгчдийн хурлыг зарлан хуралдуулаагvй бол удирдах зeвлeлийн эрх дуусгавар болдог. Дараа нь хяналтын зeвлeл 15 хоногийн дотор мeн хурлыг зарлах шаардлагатай. Энэ хугацаандаа хувь нийлvvлэгчдийн хурлыг зарлаагvй бол аль нэг хувь нийлvvлэгч нь хурлыг зарлах эрхтэй болно. Энэ тохиолдолд хурлын зардлыг компани хариуцдаг байна.

Яагаад ногдол ашиг тараадаггvй вэ ?
Хувьцаат компани нь тухайн жилд ашиггvй ажилласан бол мэдээж ногдол ашиг тараахгvй. Мeн ашигтай ажилласан боловч хувь нийлvvлэгчдийн хурлаар хэлэлцэн компанийнхаа цаашдын хeгжилд нэмэр болохуйцаар ашиглахын тулд ногдол ашгийг тараахгvй байж болдог. Энэ тохиолдолд тухайн компани техник технологийн шинэчлэл хийх зэргээр vйл ажиллагаагаа эрчимжvvлэн орлогоо улам нэмэгдvvлж, хувьцааны ханшаа eсгeдeг. Ийнхvv тухайн жилийн ногдол ашгийг авалгvйгээр илvv их ашиг олох боломжийг танд олгож байгаа юм. Энэ бvгд нь компанийн удирдлага менежменттэй холбоотой бeгeeд хувь нийлvvлэгчдийн хурлаар eмнe eгvvлсэн бvхий л асуудлыг шийдвэрлэдэг гэдгийг та мэддэг боллоо шvv дээ.

Тэгэхээр таны хувьцааг нь эзэмшиж байгаа компанийн хeгжил, eeрийн тань олох ашиг танаас ихээхэн шалтгаалдаг гэдгийг ойлгосон гэдэгт итгэлтэй байна.

Өeртэйгee ажиллах тухай
Хувьцаа эзэмшигч ямар эрхтэй вэ ?
Мэдээж хувь нийлvvлэгчдийн хуралд саналын эрхтэйгээр оролцдог гэдгийг та мэддэг болсон. Дээр нь нэмээд танд дараах эрхvvд хуулиар олгогддог. Юуны eмнe та хувь нийлvvлсэн компанийнхаа санхvvгийн тайланг vзэх эрхтэй. Тухайн компани шинээр нэмж хувьцаа гаргах бол хувьцааг нь эзэмшдэггvй хvмvvсээс урьтаж худалдан авах эрх танд байдаг. Мeн компанийг татан буулгасны дараа eeрийн хувьцаанд ногдох хэмжээний хeрeнгийг авах эрхтэй. Компанийг eeрчлeх, хувь нийлvvлэгчдийн хурлаар томоохон хэлцэл хийхээр шийдэхэд эсрэг саналтай байсан болон хувь нийлvvлэгчдийн эрхийг хязгаарласан шийдвэр гаргасан vед та хувьцаагаа буцаан худалдаж авахыг компанийн удирдлагаас шаардах эрхтэй болдог.

Компанийн нийт хувьцааны 75-аас дээш хувийг нэг хvн буюу нэгдмэл сонирхолтой хvмvvс эзэмшиж байгаа vед та хувьцаагаа буцаан худалдаж авахыг бас шаардаж болдог байна. Компанийнхаа хувьцаанаас нэмж худалдан авч болох тухайд энд eгvvлэх нь илvvц бeгeeд та бvх хувьцааг худалдан авсан ч болно.

Би ямар vvрэгтэй вэ ?
Хувьцаа эзэмшигч байхын тулд танд хуулиар заасан зарим vvрэг ногдоно. Та ямар нэг компанийн нийт хувьцааны 5-аас дээш хувийг эзэмшдэг бол Үнэт Цаасны Хороонд мэдэгдэх vvрэгтэй. Цаашид эзэмшиж байгаа хувьцааны чинь хэмжээ 5 хувиар eeрчлeгдeх бvрт мeн мэдэгдэж байх vvрэг хvлээдэг. Мeн та компанийн нийт хувьцааны 1/3-ээс илvv хувийг эзэмшдэг бол бусад хувь нийлvvлэгчдээс хувьцааг нь худалдан авахаар санал гаргах vvрэгтэй.

Хувьцааны эрсдлийн тухай
Хувьцаа эзэмшигч нь eeрийн оруулсан хeрeнгийн хэмжээгээр л хариуцлага хvлээдэг. Эрсдлийн хэмжээ нь зeвхeн хувьцаа худалдан авахад зарцуулсан vнээр хязгаарлагдана.

Хувьцаа эзэмшигч таны баримтлах 5 зарчим
1. Бие даасан байх:
Та eeрийн хуримтлалаас зeвхeн урт хугацаанд ашиглагдахгvй хэсгийг хувьцааны зах зээлд оруулах нь зvйтэй. Биржийн эртний нэгэн дvрэмд: “бага vнээр худалдан авч, eндeр vнээр худалд” гэсэн байдаг. Та хувьцаа худалдах болон худалдан авах цаг хугацаагаа eeрee тогтоох боломжтой учраас бусад хvчин зvйлээс хамаарахгvй, бие даасан байж чадах юм. Яарч худалдах нь ихэвчлэн алдагдал авчирдаг.

Та хувьцааны арилжаанд оролцохын тулд банкны зээл авч хэрхэвч болохгvй! Ханш унахад таны хувьцааны vнэ цэнэ унаж, анх худалдан авсан vнээс доогуур орж болно. Энэ vед таны зээлийн хугацаа дуусвал бага vнээр худалдахаас eeр аргагvй болж, хeрeнгийнхee томоохон хэсгийг vгvй хийнэ.

Иймд та хувьцаа авахад зориулан ойрын 4-5 жилд хэрэглэхгvй хуримтлалаа хeрeнгe оруулах хэрэгтэй.

2. Мэдээлэлтэй байх:
Хувьцааг нь худалдан авах гэж байгаа компаниа та сайтар судлах хэрэгтэй. Өнгeрсeн vеийнх нь vр дvнг харахаас гадна ирээдvйд олох орлогынх нь дvр зургийг анхаарах нь илvv чухал юм. Хeрeнгe оруулалт нь тухайн компанид зах зээл дээр амжилт олох eндeр боломжийг олгодог. Мeн менежментийн арга барилыг нь анхаарч vзэх нь чухал. Энэ талаар мэдээллийг тухайн компанийн тайлангаас уншиж болохоос гадна eдeр тутмын болон эдийн засгийн сонин сэтгvvл, хэвлэлvvдээс байнга сонирхож байх хэрэгтэй.

3. Удирдах, удирдах, удирдах:
Та олон янзын хувьцаа худалдан авч eeрийнхee хeрeнгe оруулалтын эрсдлийг багасгах хэрэгтэй. Нэг салбарын компаниуд гэхэд л дотроо янз бvр байдаг. Та eeрийн хeрeнгee бодлоготойгоор байршуулах нь ойлгомжтой боловч дор хаяж тав, гэхдээ арваас дээшгvй тeрлийн хувьцаа авах ёстой гэсэн зeвлeмж байдаг юм. Хэт олон тeрлийн хувьцаа эзэмшсэнээр та анхаарал хяналтаа алдаж магадгvй. Эдийн засгийн хeгжил, vйл явцыг ажиглан тvvнтэй уялдуулан хeрeнгe оруулалтаа байнга хянаж байх нь чухал гэдгийг та санаж яваарай.

4. Зeв цаг хугацааг сонгох:
Та хувьцаагаа худалдах болон худалдан авах зeв цаг хугацааг сонгоорой. Энэ нь хэлэхэд амархан боловч хийхэд хэцvv нь ойлгомжтой.

5. Зeвлeгee авах:
Та мэргэжлийн хvмvvстэй ярилцаж зeвлeгee аваарай. Гэвч юуны eмнe ямар ч гайхамшгийг хvлээх хэрэггvй гэж хэлмээр байна. Хувьцааны vнэ ханшийг урьдчилан харж чадах vнэн зeв баттай аргыг eнeeдрийг хvртэл хэн ч олоогvй байгаа билээ.

Урьдчилан харахын аргагvй маш олон зvйл биржид нeлeeлж болох талтай. Зeвлeгee нь яг баталгаатай vнэн байна гэж байдаггvй, тиймээс та “их орлого олохыг урьдчилан хэлдэг” “мэргэжилтнvvдээс” болгоомжлох хэрэгтэй. Таны eeрийн хувийн нeхцeл байдал, эрсдэл хийхэд бэлэн эсэх тань vvнд мeн их нeлee vзvvлнэ. Тиймээс та зeвлeгee eгeх мэргэжлийн хvмvvст найдаж болохгvй, хeрeнгe оруулалт бол зeвхeн таны шийдвэр юм. Гэвч та тэднээс сонирхсон асуултаа асуух эрхтэй.

Хувьцаагаар тоглохын нууцыг багахан ч гэсэн тайлсан гэдэгт итгэлтэй байна.

Мeнгee eсгeх арга – БОНД

Vнэт цаасны зах зээл дээр мeнгee eсгeх найдвартай аргуудын нэг нь бонд юм.
Энэ нь та хэн нэгэнд мeнгee хvvтэйгээр, тодорхой хугацаанд зээлvvлээд буцаагаад авч байгаа хэрэг. Бондыг банкны хадгаламжтай адилтган ойлгож болох юм. Та банкинд мeнгee хадгалуулж сар тутамд хvv бодуулдаг. Eндeр хvv авахын тулд тодорхой хугацаатайгаар хадгалуулдаг. Бонд нь мeн хvv тооцдог бeгeeд тодорхой хугацаатай байна. Ялгаатай нь та банкны хадгаламжаас хугацаанаас eмнe мeнгee авах боломж бараг байдаггvй бол харин мeнгe хэрэгтэй болсон vед худалдан авсан бондоо зарж болно. Бас танд хэрэгтэй байгаа eндeр хvvг тооцдог. Vнэт цаасны зах зээл дээр байгаа бондуудын хvv банкны хадгаламжийн хvvнээс ихэвчлэн eндeр тогтоогддог.

Тиймээс бусад орнуудад бонд худалдан авах нь банкны хадгаламжтай адил хvмvvсийнх нь энгийн хэрэглээ болсон байдаг.

Эхлээд бондыг хэрхэн ангилдаг талаар товч хvргэе.

Бондын ангилал

Хeрeнгe оруулалт хэрэгтэй байгаа пvvс компани, аж ахуйн нэгж, тэр ч байтугай Засгийн газар, орон нутгийн засаг захиргаа хvртэл бондыг гаргаж болдог. Ингэхдээ бондын vнэ, хvv, хугацаа зэргээ eeрсдee тогтоож eгдeг. Бондыг гаргаж байгаа хуулийн этгээдээр нь vндсэн хоёр хэсэгт хуваан vзэж болно. Эхнийх нь Засгийн газар болон орон нутгийн засаг захиргааны бонд юм. Улс орон хeгжлийн явцдаа бvтээн байгуулалтын томоохон ажлуудыг хийж гvйцэтгэхэд шаардагдах хeрeнгийг зeвхeн гадаадын зээл тусламжаар биш, бонд гарган худалдах замаар тeвлeрvvлж болдог. Эдгээр бондийн хувьд Засгийн газар нь eeрee баталгаа болдог бeгeeд бусадтай харьцуулахад илvv найдвартай болж чаддаг байна.
Хоёр дахь хэсэгт аж ахуйн нэгж байгууллага компаниудын бонд хамаарна. Eeрсдийн vйл ажиллагаа, томоохон тeслийг санхvvжvvлэх vvднээс бонд гарган худалддаг бeгeeд байгууллагынхаа vндсэн хeрeнгийг барьцаалан баталгаажуулдаг.

Мeн бондыг баталгаа, хvv, хугацаа зэрэг олон тeрлeeр ангилж болдог. Тухайлбал засгийн газар ямар нэг барьцаагvйгээр бонд гаргадаг бол, компаниуд eeрийн хeрeнгийг барьцаалдаг.

Яагаад найдвартай гэж ?

Бонд нь тухайн бонд гаргагч ашигтай ажилласан эсэхээс vл хамааран тогтмол хvvтэй бeгeeд хугацаандаа эргэн тeлeгддeг vнэт цаас юм. Мeн бондыг vндсэн хeрeнгe болон бусад зvйлээр барьцаалан баталгаажуулдаг болохоор таны мeнгийг заавал буцааж eгдeг.

Та бонд худалдан авч ашиг олохоор шийдсэн бол дараах 3 шинж чанарыг нь анхаарах хэрэгтэй. Vvнд:

1. Найдвартай байх
Бондын хамгийн чухал шинж чанар нь тvvний найдвартай байдал юм. Бондын буцаан тeлeгдeх хугацаа дуусахад vндсэн болон хvvгийн тeлбeр бvрэн тeлeгдeж байх ёстой. Vvний баталгааг бонд бvртгэгч байгууллага шалган баталгаажуулдаг.

2. Ашигтай байх
Бонд нь банкны хадгаламжтай адил хvv тооцдог. Гэхдээ ихэвчлэн банкны хадгаламжийн хvvгийн тvвшнээс дээгvvр тогтоогдсон байдаг. Жишээлбэл, манай улсад банкны хугацаатай хадгаламжийн дундаж хvv 1.4 хувь байгаа бол бондын дундаж хvv 1.65 хувь байна.

3. Хeрвeх чадвартай байх
Бонд нь ямар ч vед хамгийн eндeр хeрвeх чадвартай vнэт цааст тооцогддог. Учир нь хeрeнгe оруулагч дуртай vедээ бондоо худалдаж мeнгee авах боломжтой байдаг. Мeн бондыг хоёрдогч зах зээл дээр худалдахад vнэ нь eсeх боломжтой. Жишээлбэл, та eндeр хvvтэй бонд эзэмшдэг байлаа гэж бодъё. Хvмvvс ч энэ бондыг худалдан авах сонирхолтой бeгeeд бонд нь анхдагч зах зээл дээр дуусчихсан байна. Тэгвэл та анх авсан vнэ дээрээ хэдэн тeгрeг нэмээд зарчихад юу нь болохгvй гэж.

Бонд гаргагчдад ямар ашигтай вэ ?
Хамгийн гол нь банкны зээлээс бага хvvтэй мeнгe олж байгаа явдал юм. Тухайлбал банкнаас 2.5 хувийн хvvтэй зээл авснаас, 1.65 хувийн хvvтэй бонд гаргах нь илvv дээр. Ингэснээр та банкны хадгаламжаар дамжуулан зээл авсан компанид хeрeнгe оруулж байсан бол бонд авснаар тухайн бонд гаргагчид шууд хeрeнгe оруулалт хийж байгаа явдал юм.

Бондын хvv гэж юу вэ ?

Бондын хvv нь банкны хадгаламжийн хvvнээс eндeр, зээлийн хvvнээс доогуур тогтоогддог гэдгийг та мэдэх болсон. Хvv нь хэд байх вэ гэдгийг бонд гаргагч eeрee шийддэг. Мэдээж eндeр хvvтэй бол хvмvvс илvv худалдан авна. Харин бонд гаргагчид бага хvvтэй байх нь ашигтай. Иймээс бондоор олох санхvvжилтээр чухам юу хийх вэ гэдгээс хамаарч хvvг тогтоодог.

Бондын хугацаа гэж юу вэ ?

Хугацааг мeн л юу хийх гэж байгаагаас шалтгаалан тогтоодог. Урт хугацааны бондуудаар томоохон хeрeнгe оруулалт хийдэг. Тухайлбал, зам барилга гэх мэт. Та мeнгee хэдий хугацаанд хэрэглэхгvй байхаасаа хамаарч сонголтоо хийнэ.

Эрсдэл бий юу ?

Та бид энэ зах зээлд хeрeнгe оруулахдаа мeнгee алдчихаас хамгийн их айдаг. Мэдээж таны хeлс хvчээрээ олсон хэдэн тeгрeгийг чинь хэн нэгэн нь аваад идчихгvй гэдэгт яаж итгэх билээ.

Хамгийн гол нь таны мeнгийг хугацаанд нь бvрэн бvтэн, зохих хvvг нь тооцон буцааж eгeхгvй байх явдал юм. Магадгvй компани нь дампуурчих ч юм билvv гэж та бодож байгаа байх. Анх бондыг зах зээлд гаргахад нь барьцаа баталгаа болон vнэхээр ашигтай ажиллаж чадах эсэхийг Vнэт Цаасны Хороо судлан vздэг. Мeн та бондыг нь худалдан авсан компаниа юу хийж байгаа талаар анхаарах хэрэгтэй.

Танд мeнгe хэрэг болсон vед бонд чинь тийм ч хурдан зарагдахгvй байж болно. Таны худалдан авсан бонд анхдагч зах зээл дээр нийлvvлэлт ихтэй байгаа бол та анхны vнээрээ худалдахад хэцvv байдаг. Учир нь бондоос олох ашиг нь тодорхой байдаг учраас та vнээ хямдруулан худалдаж магадгvй.

Тeгсгeлийн оронд

Бидний бэлтгэн гаргасан энэ бяцхан номоос та vнэт цаасны тухай жаахан ч атугай ойлголт авсан гэдэгт итгэлтэй байна. Vнэт цаасны зах зээл гэдэг заавал их мeнгeтэй, мундаг мэдлэгтэй хvмvvст хамаатай зvйл биш болохоор та ч гэсэн оролцоод vзэхэд болохгvй нь юу байх вэ. Ингээд мeнгee eсгeцгeeе.

Хувьцааны талаар ойлголт

Нээлттэй хувьцаат компани гэж юу вэ?

Нээлттэй хувьцаат компани нь зeвхeн хэдхэн хvний eмчлeл бус харин олон нийтийн eмчлeлд байдаг компани юм. Энэхvv нээлттэй хувьцаат компанийн ихэнхи eмчлeгчид нь техник технологи, уул уурхай, эрчим хvч, эмийн vйлдвэр, банк санхvvгийн байгууллага зэрэг аль нэгэн эдийн засгийн салбарын vйлдвэрт хeрeнгe оруулалт хийсэн эгэл жирийн хvмvvс байдаг.

Нээлттэй хувьцаат компани нь тухайн компанийн хувьцааг худалдан авах санхvvгийн боломжтой бvхий л хvнд нээлттэй байдаг. Энэ онцлог байдал нь зeвхeн нэг гэр бvлийн хvмvvс эсвэл цeeхeн хэдэн гэр бvлийн хvмvvс хувьцааг нь эзэмшиж байдаг хувийн компаниас ялгарах шинж чанар нь болж eгдeг.

Нээлттэй хувьцаат компани нь хувьцаагаа нийтэд анхлан гарган хeрeнгийн биржээр хувьцаагаа арилжаалдаг бeгeeд ямар ч хvн уг хувьцааг худалдан авах, зарах боломжтой байдаг.

Хувьцаа эзэмшигчид нь eмчлeгч юм

Компанийн хувьцааг худалдан авснаар худалдан авагч нь тухайн компанид хeрeнгe оруулагч мeн компанийн хeрeнгийн нэгээхэн хэсгийг eмчлeгч болдог. Онолын хувьд vзэхэд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн тоног тeхeeрeмж, гэрээ хэлэлцээрийг эзэмшигч юм. Ерeнхийдee дундаж хувьцаа эзэмшигчийн eмчлeх хувьцаа нь тун бага байдаг. Жишээ нь 20 сая хувьцаа гаргасан компанийн 100 хувьцааг худалдаж авсан хувьцаа эзэмшигч нь компанийн нийт хувьцааны 0.0005%-ийг эзэмших болно.

Компанийн хeрeнгийг эзэмшигчийн хувьд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн орлогоос хувь хvртэх, санал eгeх эрхтэй. Нээлттэй хувьцаат компанийн хувьцаа эзэмшигч байна гэдэг нь хувьцаа эзэмшигч бvр компанийн eдeр тутмын vйл ажиллагаанд оролцох эрхтэй гэсэн vг биш боловч компанийн жилийн хуралд оролцон удирдах зeвлeлийн гишvvдийг сонгох, аудиторуудыг томилох болон компаниас гаргасан аливаа тушаал, шийдвэрийг дэмжих эсвэл эсэргvvцэх саналаа eгeх эрхийг олгодог.

Нээлттэй хувьцаат компанийн удирдлага нь компанийн олох ашгийг ихэсгэн хувьцаа эзэмшигчидэд ноогдох ашгийг нэмэгдvvлэх vйл ажиллагааг явуулах хэрэгтэй байдаг. Хэрвээ энэхvv зорилгыг биелvvлж чадахгvй байвал хувьцаа эзэмшигч нь тухайн удирдлагыг солих талаар саналаа eгeх эрхтэй.

Хувьцаа эзэмшигч нь компанийн ашиг орлогоос хvртэх эрхтэй.

Хувьцаа гэж юу вэ?

Компанид хvмvvс хeрeнгe оруулалт хийдэг бeгeeд компанийн арилжаалагдсан хувьцаа нь компанид хeрeнгe оруулалт болж eгдeг.

Хувьцаа нь хувьцаат компаниас гаргасан тухайн хувьцаа эзэмшигчийн нэр бvхий Хувьцааны Гэрчилгээгээр баталгааждаг бeгeeд уг гэрчилгээ нь тухайн хувьцаа эзэмшигч хэдэн хувьцаа эзэмшиж байгаа болон тухайн компанийн хeрeнгийн нэгээхэн хэсгийг eмчлeгч болохыг батлах хууль зvйн баримт бичиг болдог.

Оюу Толгойн орд газар нь дэлхийн томоохон зэс, алтны уурхай болохыг тооцон олон тооны Монголчууд Айвенхоу Майнз компанийн хувьцааг эзэмшихийг хvсдэг.

Одоогийн байдлаар Монголчууд Хойд Америкийн хeрeнгийн бирж дээр арилжаалагдаж байгаа Айвенхоу Майнз компанийн хувьцааг худалдаж авах боломжтой байгаа бeгeeд ирээдvйд Монголын Хeрeнгийн Бирж дээр арилжаалагдсанаар улам олон тооны Монгол хvмvvс Айвенхоу Майнз компанийн хувьцааг эзэмшигч болно.

Хоёр тeрлийн хувьцаа: Энгийн болон давуу эрхтэй хувьцаа

Энгийн хувьцаа нь компанийн eмчлeлийн хамгийн энгийн хэлбэр юм. Уг хувьцааг эзэмшигч нь давуу эрхтэй хувьцаа эзэмшигч, бонд эзэмшигч компанийн эд хeрeнгeд нэхэмжлэл гаргасны дараа нэхэмжлэл гаргаж болдог.

Давуу эрхтэй хувьцааг эзэмшигч нь бонд эзэмшигч нэхэмжлэл гаргасны дараа компанийн эд хeрeнгe, орлогод нэхэмжлэл гаргаж болдог.

Хeрeнгe оруулагч нар нь хувьцаа худалдан авч мeн эргvvлэн худалдаж авсан хувьцаагаа зарж болдог.

Уул уурхайн компанийн хувьцааны vнэ eсeх, буурах нь тухайн компанийн vйл ажиллагаа, олон улсын ашигт малтмалын vнэ, валютын ханш болон уурхайн vйл ажиллагаагаа явуулж байгаа орны бизнесийн орчин зэрэг олон зvйлээс шалтгаалж байдаг. (Монгол улс алт, зэсийн vнийн eсeлтийн орлогын албан татварыг тогтоосныг хeрeнгe оруулагч нар дуулсан eдeр буюу 2006 оны 5 сарын 15-нд Монголд уул уурхайн vйл ажиллагаа явуулдаг хэд хэдэн компанийн хувьцааны vнэ 20 хувиас илvvгээр унасан.

Анхдагч болон хоёрдогч хувьцааг арилжаалах

Компани нь хууль ёсоор бизнес vйл ажиллагаа явуулснаас хойш хувьцаагаа гаргадаг бeгeeд анхлан гаргасан хувьцааг зарим хувьцаа эзэмшигч удаан хугацаагаар эзэмшдэг бeгeeд зарим нь хeрeнгийн биржээр бусдад зардаг.

Хувийн компани хeрeнгийн биржэд бvртгvvлэн хувьцаагаа арилжаалах vеийн анхны хувьцааны арилжааг хувьцаагаа нийтэд анхлан худалдах (IPO) гэж хэлдэг.

Компанид нэмэлт санхvvжилт хэрэгтэй болсон vед нэмэлт хувьцааг гарган тэр vеийн зах зээлийн vнээр арилжаалдаг бeгeeд хувьцааны арилжаанаас олсон мeнгийг бизнес vйл ажиллагаагаа цаашид явуулах, шинэ бvтээгдэхvvн, тeслийг санхvvжvvлэхэд зарцуулдаг. Энэхvv санхvvжилтийг хоёрдогч хувьцааг арилжаалах гэж хэлдэг.

Хувьцаа болон зээлийн санхvvжилт

Хvмvvс заримдаа ямар учраас компанийг vvсгэн байгуулагч нар eeрсдийн ашгаа бусадтай хуваалцах шаардлагатай болдог юм гэсэн асуултыг тавьдаг.

Аль нэг компанид нэмэлт хeрeнгe мeнгe шаардлагатай болсон тохиолдолд тухайн компани нь санхvvгийн байгууллагаас зээл авах эсвэл хувьцаагаа арилжах хэрэгтэй болдог.

Банкнаас зээл авах эсвэл бонд гарган санхvvжилт олохыг зээлийн санхvvжилт гэдэг. Харин хувьцаа гарган санхvvжилт олохыг хувьцааны санхvvжилт гэдэг. Хувьцаа гаргах нь зээлсэн мeнгийг буцаан тeлeх, хvv тeлeх шаардлагvй байдаг тул компанид ашигтай байдаг. Хувьцаа эзэмшигч нь хувьцааг худалдан авч компанид хeрeнгe оруулалт хийснээр компанийн нэгээхэн хэсгийг eмчлeх эрхтэй болдог.

Хувьцаагаар яаж ашиг олдог вэ?

Нээлттэй хувьцаат компани жишээ нь Айвенхоу Майнз компанийн хувьцааг худалдаж авч байгаа хvн хоёр байдлаар ашиг олж болно.

1. Компани ашиг олсон тохиолдолд тухайн ашгийн тодорхой хэсгийг хувьцаа эзэмшигч ноогдол ашиг хэлбэрээр хvртдэг.

Компани хэдий хэмжээний ашиг орлого олсон, компанийн захирал хэдий хэмжээний мeнгийг шинээр тоног тeхeeрeмж худалдан авах, бизнесийн vйл ажиллагаа eргeтгeхeд зориулан нeeцeнд хадгалахаас шалтгаалан ноогдол ашгийн дvн жил бvр адилгvй байдаг.

2. Компани ашиг олоогvй эсвэл ноогдол ашиг хувиарлах хэмжээний ашиг олоогvй тохиолдолд хувьцаа эзэмшигч нь тухайн хувьцааны анхлан худалдаж авсан vнэ eссeн тохиолдолд хувьцаагаа заран ашиг олж болох бeгeeд уг олсон ашгаа банкинд хадгалуулах зэргээр хадгалах , эсвэл eeр зvйлд хeрeнгe оруулах жишээ нь eeр компанийн хувьцааг худалдан авах аль эсвэл хувцас, гар утас, телевизор худалдан авах зэрэгт зарцуулж болно.

Ерeнхийдee хeрeнгe оруулагч нар ирээдvйд ашигтай ажиллан хувьцаааны vнэ нь eсeх компанид хeрeнгe оруулах хvсэлтэй байдаг.

Хувьцаа худалдан авснаар гарах ашиг, эрсдлийн ойлголт

Тухайн компанийн vйл ажиллагаа сайн явагдаж ирээдvйд их хэмжээний ашиг олох чадвартай мeн vйлдвэрлэж байгаа бvтээгдэхvvн нь зах зээл дээр эрэлт хэрэгцээ их байгаа зэргийг харгалзан олон тооны хeрeнгe оруулагчид компанийн хувьцааг худалдаж авч байвал тухайн компанийн хувьцааны vнэ eсeх болно. Жишээ нь аль нэг уул уурхайн компани зэс, алт зэрэг томоохон чухал орд газрыг нээсэн, дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын бvтээгдэхvvний vнэ eссeнeeс уг компанийн хувьцааны vнэ eсeх нь дамжиггvй.

Харин хeрeнгийн бирж дээр компанийн хувьцааны эрэлт хэрэгцээ багасан хeрeнгe оруулагч нар хувьцаа худалдан авахгvй байвал хувьцааны vнэ анхлан авсан vнээс доошлон энэ vед хувьцааг зарах юм бол хeрeнгe оруулагч алдагдал хvлээх болно.

Энд нэг зvйлийг анхаарахад компанийн хувьцаа жилээс жилд eсeх тvvнчлэн компани тогтмол ноогдол ашгийг хувьцаа эзэмшигч нарт олгох ямар ч баталгаа байхгvй.

Хeрeнгe оруулагч нь компанийн хувьцаа эзэмшигч болсноор тухайн компани ашиггvй ажиллах эрсдлийг хvлээн авах хэрэгтэй болдог. Энэ нь бизнес эрхлэгч бvхэн ашиг олохгvйтэй адил. Компанийн eмчийн нэгээхэн хэсгийг eмчлeгчийн хувьд хувьцаа эзэмшигч нь компанийн эд хeрeнгeд нэхэмжлэл гаргаж болох боловч уг нэхэмжлэл нь
компанид мeнгe зээлдэгчидийн нэхэмжлэлийг бодвол хvч султай байдаг. Хэрвээ компани дампуурлаа зарлах эсвэл eрee барагдуулахын тулд eeрийн эд хeрeнгee зарах тохиолдолд компани банк, бонд эзэмшигчдийн тeлбeрийг барагдуулж дуусахыг хvртэл энгийн хувьцаа эзэмшигч нь ямар ч тeлбeр авдаггvй.

Vvнээс харахад хувьцаа эзэмшигч нь тухайн компани орлого ашигтай байх vгvйгээс шалтгаалан их ашиг олж болох бeгeeд сeргeeр мeн их алдагдлыг хvлээж болно.

Хувьцаа эзэмших нь банкинд мeнгee хадгалуулснаас илvv ашиг eгч болно

Хэрвээ хувьцаа эзэмшигч нь эрсдэл багатай банкинд мeнгee хадгалуулах зэргээс олох ашгаас илvvтэйгээр хувьцаанаас ашиг олно гэж тооцвол энэ нь хараахан баталгаатай бус юм. Ерeнхийдee бонд эзэмших, хадгаламжийн банкинд мeнгee хадгалуулах зэргээс хувьцаа эзэмших нь илvv ашигтай байдаг. Хувьцаанаас олох ашиг урт удаан хугацааны хугацаанд дунджаар10%-12% байдаг.

Ганцхан удаагийн оролцоогоор хeрeнгийн биржээс ашиг олохгvй хэмээн брокерууд хeрeнгe оруулагч нарт зeвлeдeг. Урт удаан хугацааны турш дахь арилжааны vр дvнд хувьцаа эзэмшигч ашиг олдог. Хeрeнгe оруулагчид гарах ашиг, эрсдэл хоёуланг нь урьдаас тооцоолсон байх нь чухал.

Хувьцааг хэрхэн vнэлдэг вэ?

Хувьцааны vнэлгээг хоёр байдлаар тогтоодог.

Хувьцааны vнэлгээг зарим тeрлийн бэлэн мeнгeний урсгал, борлуулалт эсвэл vндсэн орлогын судалгаа, дvгнэлтээр гарган тогтоодог. Энэ тeрлийн vнэлгээнд ихээхэн хэрэглэдэг vнэлгээний арга бол vнэ-ашгийн харьцаа юм. Уг vнэлгээг vнэ-ашгийн харьцаа, статистикийн дvнд тулгуурлан тогтоодог бeгeeд уг vнэлгээ нь урт хугацааны хувьцааны vнийг тогтоож eгдeг.

Дээрхи vнэлгээнээс гадна хувьцааны vнэлгээ нь эрэлт, нийлvvлэлт буюу хeрeнгe оруулагчийн худалдаж авах, зарах vнийн дагуу тогтдог. Олон хvн хувьцааг худалдан авахыг хvсэж байвал тухайн хувьцааны vнэ eндeр байна. Vvний эсрэг хувьцааг олон хvн зарахыг хvсэж байвал тухайн хувьцааны vнэ унах болно. Энэ vнэлгээгээр ихэвчлэн богино хугацааны хувьцааны vнэ тогтдог бeгeeд vнэ eсeх, буурах хэлбэлзлийг урьдаас хэлэхэд бэрхшээлтэй байдаг.

Хувьцааны vнэ цэнэ нь хvмvvс худалдаж авах vгvйгээс л чухамхvv шалтгаална. Тухайн компани амжилттай бизнес vйл ажиллагаа явуулж байвал компанийн хувьцааг хvмvvс ихээр аван компани их орлого олно.

Хувьцааны vнэнд нeлeeлeх бусад зvйлvvдэд зэс, алт болон газрын тос зэрэг бvтээгдэхvvний дэлхийн зах зээлийн vнэ, банкны хадгаламжийн хvv зэрэг нeлeeлдeг. Банкны хадгаламжийн хvv eндeр байх юм бол хvмvvс банкинд мeнгee хадгалснаар хувьцаа худалдан авалт буурч хувьцааны vнэ унахад хvргэнэ.

Хувьцааг хэрхэн худалдаж авдаг вэ?

Ихэнхи хvмvvс хувьцаа худалдан авах санхvvгийн чадвартай бeгeeд аль компанийн хувьцааг худалдаж авахаа мэдэж байгаа тохиолдолд брокерээр дамжуулан тухайн компанийн хувьцааг худалдан авдаг. Брокерууд нь ихэвчлэн брокерийн компанид ажилладаг бeгeeд хувьцааны арилжааны талаар мэдлэг, туршлагатай тусгай лицензтэй байх шаардлагыг хангасан байдаг.

Брокерийн байгууллагыг хувьцааны супермаркеттэй адилтган vзэж болно. Брокер нь хeрeнгe оруулагч дэлхийн аль ч улсад бизнесийн vйл ажиллагаа явуулж байгаа хeрeнгийн биржэд бvртгэлтэй компанийн хувьцааг хэдэн зуу, мянгаар нь худалдаж авахад нь тусладаг. Хeрeнгe оруулагч нь брокерт ямар компанийн хувьцааг хэдий хэмжээтэй авахаа хэлэх бeгeeд брокер тухайн хувьцааны одоогийн vнийг хeрeнгe оруулагчид танилцуулан хeрeнгe оруулагчийн зvгээс худалдан авах хувьцааны талаар цахим мэдээллийг хeрeнгийн бирж рvv илгээдэг. Vvний дараа хeрeнгe оруулагч хувьцааны vнийн тeлбeрийг брокерт тeлeх бeгeeд уг тeлбeр нь тухайн хувьцааг арилжагч талд тeлбeр хийгдснээр хeрeнгe оруулагч нь хувьцааны гэрчилгээг хvлээн авч хувьцаа худалдан авах vйл ажиллагаа дуусгавар болдог. Брокер нь хувьцаа худалдан авах, арилжаалах vйлчилгээг vзvvлсний хeлсeнд дунджаар 2%-5%-ийн тeлбeрийг авдаг.

Хeрeнгe оруулагч нь мeнгee хeрeнгe оруулалтын сан эсвэл санхvvгийн байгууллагад байрлуулж болно. Хeрeнгe оруулалтын сангийн менежер нь хeрeнгe оруулагчийн мeнгийг жилийн турш хувьцаа худалдан авах, зарахад зарцуулдаг бeгeeд хeрeнгe оруулагч нь сангийн vнийн дvнгийн eсeлт, бууралтын талаар тогтмол мэдээллийг хvлээн авч байдаг. Хeрeнгe оруулагч нь сангийн нэгээхэн хэсгийг eмчилдeг бeгeeд харин аль нэг тухайлсан компанийн хувьцааг эзэмших боломж байдаггvй.

Хeрeнгийн бирж гэж юу вэ?

Хэрвээ брокерийн байгууллагыг супермаркет хэмээн vзвэл хeрeнгийн биржийг том хэмжээний орчин vеийн eндeр технологи бvхий зах зээлийн газар гэж vзэж болно. Том хэмжээний хeрeнгийн бирж АНУ, Канад, Их Британи, Япон болон Хятадад байдаг.

Хeрeнгийн бирж хувьцаа эзэмшдэггvй. Хeрeнгийн биржийн гол vйл ажиллагаа бол хувьцаа арилжагч болон худалдан авагчийн эрэлт хэрэгцээг хангахад оршдог. Нэг eдрийн хeрeнгийн биржийн vйл ажиллагаагаар олон мянган хувьцаа арилжаалагдаг.

Хeрeнгийн бирж нь тухайн хувьцааг худалдан авах захиалгыг зохицуулах, хянах зориулалтаар компьютерийн хэрэглээг eргeн хэрэглэн хувьцааны арилжааны талаар мэдээллийг олон нийтэд гаргаж байдаг. Eдeр тутам хувьцааны эрэлт хэрэгцээний дагуу хувьцааны vнэ eсeж буурч байдаг. Тухайн хувьцааны худалдаа, борлуулалтын цаана худалдан авагч, борлуулагч байдаг.

Хeрeнгийн биржэд бvртгvvлсэн компаниуд биржээс тавьсан тодорхой дvрэм журам, шаардлагыг даган мeрдeх шаардлагатай байдаг. Жишээ нь Нью Йоркийн хeрeнгийн биржэд бvртгэлтэй байхын тулд компанийн хувьцааны vнэ 1 ам.доллараас илvv, зах зээлийн капиталжуулалт (хувьцааны тоог vнээр vржvvлэн гаргасан дvн) нь 50 сая ам.доллараас илvv байх ёстой.

Нью Йоркийн хeрeнгийн биржээс мeн тухайн компанийн удирдлагын зeвлeлийн ихэнхи гишvvд нь компанийн ихэнхи хувьцааг эзэмшигчидээс бие даасан байдалтай байхыг шаарддаг.